‘Ik heb het idee dat mijn toekomstplannen in de lucht gevlogen zijn,’ schrijft Nike Bril in 1943 vanuit Westerbork. In 1944 deporteerden de Duitse bezetters de joodse Nike met haar ouders naar concentratiekamp Theresienstadt.
Nike werd als Eugenie Nicolette Bril op 26 juni 1926 geboren in Rotterdam. Ze woonde met haar ouders, Isaac Levie Bril en Anna Bril-Fogel, op de Mathenesserlaan 417b. Begin jaren 40 was zij een van de leerlingen op het Joods Lyceum te Rotterdam.
Anne Schram Ouweneel geeft de leerlingen van dit lyceum, van wie velen door de nazi’s omgebracht, op haar site www.vergetenlyceum.nl een stem en gezicht. Ik ‘adopteerde’ Nike Bril en dank Anne Schram Ouweneel voor haar vooronderzoek naar deze Rotterdammer.
Wie was Nike en wat is haar verhaal?
Nike had op de lagere en middelbare school enkele goede vriendinnen. Na de Tweede Wereldoorlog vertelde vriendin Koos wat ze over Nike wist. Volgens Koos groeide ze vrij op. Nike’s ouders waren niet streng gelovig. Nike had zelf ook niet veel met het joodse geloof.
Van 1932-1938 zaten de meiden op de Van Oldenbarneveltschool aan de Jagthuisstraat in Rotterdam. Op deze school zaten veel joodse kinderen. De meesten woonden in de omgeving van de school.
Het meisje links op de eerste rij is waarschijnlijk Nike
Naar het lyceum
In 1938 ging Nike naar het Rotterdams Lyceum aan de Pieter de Hoochweg. Nike lette niet altijd goed op, schreef een leerkracht in haar rapport. Ook vergat ze wel eens haar schrift of boeken. Het leren ging haar desondanks kennelijk goed af. Want het tweede leerjaar ging ze naar het gymnasium. Er is een plattegrond van haar 2de klas bewaard gebleven. Nike zit derde in een rij midden in de klas. Schuin achter Koos. In 1939 zat Nike samen met haar vriendinnen Babs en Koos bij de padvinders. Ook zitten de meiden op hockey.
Nike’s vader maakte zich zorgen over haar dwarsigheid en de ‘domme, soms vreemde dingen’ die ze zou doen, blijkt uit aantekeningen van de rector in mei 1941. Misschien omdat ze een puber was? Toen Nike haar 3de klas rapport kreeg, was het al ruim een jaar oorlog in Nederland. Misschien hadden haar lagere cijfers dan in de vorige klas daar mee te maken? De Duitse bezetter was erg anti-Joods. Zorgde angst voor wat er voor Joden komen ging voor Nike’s mindere leerprestaties?
Naar een joodse school
Joden werden vanaf het begin van de oorlog slecht behandeld en gediscrimineerd. In september 1941 moesten alle joodse leerlingen van school af, louter omdat ze joods waren. Er kwam een aparte school voor hen: het Joods Lyceum Rotterdam. Daar ging Nike naartoe vanaf 23 oktober 1941. Joden mochten toen ook niet meer met de tram of een fiets hebben. Haar vriendinnen fietsten Nike daarom na school tegemoet. Zij waren niet joods en bleven op het Rotterdams Lyceum. Koos en Babs legden Nike’s zware tas op hun bagagedrager. Samen liepen ze de lange weg naar huis. Joodse mensen mochten ook niet meer op bezoek bij niet joodse mensen. Koos en Babs vierden hun verjaardag daarom bij Nike thuis.
In 1941 begonnen de Duitse bezetters of nazi’s op joden te jagen, met razzia’s, vaak met hulp van Nederlanders. Vanaf mei 1942 moesten alle joden een gele ster dragen.
In Rotterdam probeerde een dominee joodse kinderen uit Duitse handen te houden, schreef Koos na de oorlog. ‘Dominee Tjalsma nam hen op catechisatie. Hij wilde joodse kinderen lid maken van de Remonstrantse kerk.’ Ook Nike zat op catechisatie. Tevergeefs.
Arrestatie
De klas van Nike werd steeds leger. De Duitse politie pakte steeds meer klasgenoten op. Op 5 oktober 1942 was het Nike’s beurt. De familie Bril was verraden door een mevrouw. Zij deed zich voor als iemand die hen juist wilde helpen ontsnappen.
Nike zat een paar dagen gevangen op politiebureau Haagscheveer. Mogelijk is zij overgebracht naar Loods24. Daar ‘verzamelden’ de Duitse bezetter hun joodse slachtoffers. Totdat zij werden weggevoerd naar kamp Westerbork.
Westerbork
Waarschijnlijk werd Nike op 9 oktober 1942 weggevoerd naar Westerbork in Drenthe. Net als haar schoolgenoot Helena van Zwanenbergh. Daar kwamen de leerlingen met hun ouders terecht in kamp Westerbork. Dat begon eind jaren 30 als kamp voor joodse vluchtelingen uit Duitsland. In de bezettingstijd werd het een doorgangskamp, een tussenstop op weg naar erger. In Westerbork stonden uiteindelijk 107 barakken, vooral voor joodse gevangenen, maar ook voor zigeuners en verzetsmensen.
Nike begon in barak 42, de meisjesbarak. Later woonde ze vermoedelijk met haar ouders in gezinsbarak 42b. Behalve gevangen, werden joden ook slecht behandeld. Er was weinig ruimte en geen privacy. Mensen hadden niet genoeg te eten en de hygiëne was slecht. Gevangenen mochten per maand maar enkele brieven en briefkaarten ontvangen. Kaarten versturen mocht elke twee weken. Die werden streng gecontroleerd en gecensureerd door de Duitsers. Je kon dus niet alles schrijven wat je wilde. Nike stuurde in totaal vijf ansichtkaarten naar haar vriendinnen. Allemaal in 1943. ‘Het is beroerd dat ik niets anders kan schrijven dan onbenulligheden, maar mijn hersenen worden heel lichtelijk afgestompt. Nu Koos, verder kan ik niets schrijven’, liet ze Koos en Babs in januari 1943 weten. Wel ontvangt ze erg graag post van hén. ‘Ik heb Babs geschreven dat ze veel moest schrijven. We mogen per maand vier brieven en zes briefkaarten ontvangen. Dus als jullie schrijven moet daar rekening mee worden gehouden, anders krijg ik ze niet door.’
Een echte vriendin
Koos schreef een lange brief. ‘Verspil je energie niet aan iets dat onvermijdelijk is,’ filosofeerde ze. Nike was erg blij met de brief en reageerde in april. ‘Hier hebben we de laatste tijd ook het nodige meegemaakt. Ik kan hetzelfde schrijven wat Koos ook geschreven heeft: je moet alles aanvaarden.’ En ze vervolgde: ‘Kunnen jullie je voorstellen dat ik alweer een half jaar hier ben? Ik kan het me niet voorstellen.’
In mei schreef Nike ‘Wij hebben een paar nare weken achter de rug. Gisteren was het gelukkig mooi weer en we hebben heerlijk in de zon gelegen. Juist dan verlang je zo naar alle anderen en alle bekenden. Ik heb hier eigenlijk niemand met wie ik eens spreken kan. Mijn moeder is ongeveer de hele dag aan het werk. Mijn vader dito van hetzelfde. Het gevolg is dan dat ik meestal alleen ben. En af en toe heb je werkelijk behoefte aan een echte vriendin of vriend. Daarom ben ik ook altijd zo blij met een brief van jullie.’ Wat er gebeurde, mocht ze waarschijnlijk niet beschrijven.
Fliegende Kolonne
Nike kreeg zelf ook een baantje. Ze deed de administratie van de ziekenhuiscartotheek. Ook werd zij ingedeeld bij de zogeheten Fliegende Kolonne. Deze uit Joodse, vaak jonge vrouwelijke gevangenen bestaande kolonne was opgericht in 1942. Zij moesten de laatste mensen in de rij voor treinen naar Auschwitz en andere kampen helpen met instappen. De gevangenen duwden net zo lang tot iedereen met bagage en al binnen was. Dan deden zij de schuifdeuren dicht.
Voormalig Westerborkgevangene en lid van de Fliegende Kolonne Inge Gassmann: ‘Op een gegeven moment kwamen wij in contact met leden van de ondergrondse. We moesten gegevens overtypen. Van de centrale registratie in kamp Westerbork maakten we een clandestiene cartotheek.’
Kinderachtige ziekte
Uit de ondertekening bleek de familie Bril te zijn verhuisd naar barak 73. In juni 1943 volgde weer een kaart. ‘Wat is er toch met jullie aan de hand? Ik vind het werkelijk angstig worden. Ik heb zo’n tijd niets van jullie gehoord. Schrijf toch gauw. Op het ogenblik lig ik in het ziekenhuis. Sinds een week heb ik n.l. een erg kinderachtige ziekte: roodvonk. Ik begrijp niet hoe ik er aan kom, voorlopig ben ik er vijf weken mooi mee. En ik heb het goed te pakken. Gisteren begon mijn ochtendtemperatuur met 39.6. Maar onkruid vergaat niet en ik zal er ook wel weer doorrollen.’ Ze werd er 17 jaar, zonder naaste aan haar bed. ‘Ik moest ook met mijn verjaardag in bed liggen. Niemand kon bij me komen, ze kunnen me alleen toegrijnzen door het raam.’ Ook liet ze weten dat de familie naar barak 71 was verhuisd.
Laatste briefkaart
In juli ontving Koos Nike’s laatste kaart. ‘Ik lig nog steeds in het ziekenhuis met roodvonk. Ellendig gewoonweg. Mijn vader en moeder kunnen alleen door het raam met me spreken. Er liggen hier 45 patiënten, haast allemaal kinderen. Met bezoekuren brult alles door de zaal, een kabaal, vreselijk. En je weerstandsvermogen neemt zo gauw af. Als ik even opsta, knik ik gewoon door mijn knieën. Je wordt hier direct een oud wijf. Het zou me niet verwonderen als ik nog grijze haren krijg. Zo langzamerhand verveelt het me hier, Koos, je kunt je niet voorstellen hoe blij ik met je brief was.’
Ze wist dat haar klasgenoten hard werkten om over te gaan. Nike zou dat ook wel willen. ‘Koos, ik wou dat ik ook weer in angst kon zitten voor mijn overgang. Maar ik heb zo’n idee dat al mijn toekomstplannen in de lucht gevlogen zijn. Nu ik hier zo lig kan ik wel huilen van ellende. Flauw, hè? Dat is het beroerde als je tijd hebt om na te denken. Als ik werk heb ik daar gelukkig geen tijd voor.’
Dat waren de laatste woorden die Nike’s vriendinnen van haar lazen.
In Duitsland, het bezette Tsjechoslowakije en in Polen bouwden de nazi’s concentratie- en vernietigingskampen, vele met gaskamers. Vanaf 1942 voerden de Duitsers hun uitroeiingsplan uit. Vanuit Westerbork vertrok elke dinsdag een gesloten goederentrein naar zo’n dreigende bestemming in het Oosten. Alsof het om veevervoer ging. Rond de 100.000 joden zijn via Westerbork gedeporteerd.
Verloedering
We weten niet veel van hoe Nike in Westerbork leefde maar mensen die de holocaust overleefden, vertelden er later meer over. Het was er vies, er was onvoldoende voedsel, je moest slavenarbeid verrichten en er was een verlammende angst voor transport. Mensen verloren door alle ellende hun waardigheid. Er kon weliswaar worden gesport, zelfs gelachen. De Duitsers lieten hun gevangenen geloven dat ze een normaal leven leidden. Maar het normale fatsoen verdween. Er werd gestolen, gevochten en er waren seksuele misstanden. Of ook Nike daar mee te maken had, weten we niet.
Deportatie
Nike en haar ouders gingen op 4 september 1944 op transport. In een van de laatste treinen, met ruim 2000 gevangenen. Bestemming: concentratiekamp Theresienstadt in Tsjechoslowakije. Hoe het haar verging weten we niet. Een vrouw die de oorlog overleefde, Henriëtte Enthoven-van Lier, vertelde later over de reis. https://www.oorlogsbronnen.nl/tijdlijn/7e2c13f6-8df3-482a-814b-5f6e7a0c21b1 ‘De avond ervoor moest ik me klaarmaken. De joodse ordedienst begeleidde de gedeporteerden naar de trein. Bagage werd op karren gegooid. ‘Mijn’ wagon was vol met bagage. 64 mensen hingen tussen de rugzakken en koffers. Ze hadden brood voor twee dagen mee. Er stond een ton met water en een voor je behoeften. Midden in de wagon. Die coupé ging van buiten dicht met een ijzeren bout. Er was geen kiertje om lucht of licht binnen te laten. De trein kwam ’s nachts in Theresienstadt aan. De mensen waren half gek geworden en vochten zich uit de wagon,’ aldus de vrouw. De rest van de nacht lag ze op de koude grond van een gebouw totdat ze werd geregistreerd.
Kaart Joodse Raad met info over Nike
Vader
Isaac Levie Bril verbleef waarschijnlijk maar kort in Theresienstadt. Of hij samen kon blijven met vrouw en dochter weten we niet. Hij werd in ieder geval eerder gedeporteerd. Vader Bril is op 1 oktober 1944 vermoord in Auschwitz.
Vermelding dood Isaac Levie Bril
Theresienstadt
Het leek een gewoon stadje. Maar voor de rond 60.000 op elkaar gepropte joden was Theresienstadt een hel. Mensen werden er als beesten behandeld. Koosje vertelde na de oorlog dat Nike in Theresienstadt in een fabriek moest werken. Ooggetuigen overleefden de oorlog en zeiden dat Nike ‘heel flink en opgewekt’ was. Duitse bewakers treiterden hen met praten over heerlijk eten. Terwijl de gevangenen honger hadden. Nike stelde lachend: ‘Wij hadden kaviaar en champagne!’
Vanuit Theresienstadt vertrokken in de oorlogsjaren meer dan 60 treinen naar het vernietigingskamp Auschwitz in Polen. Op een bewaard gebleven kaart van de Joodse Raad staat dat Nike op 4 oktober 1944 naar Auschwitz werd gedeporteerd, samen met haar moeder. Ze verbleef dus één maand in Theresienstadt. Ook op de transportlijst van 4.10.1944 vonden we haar terug. Bij nummer 1381, haar moeder op 1382.
Auschwitz
Een paar dagen later kwam Nike aan in het vernietigingskamp, voor zoveel joden het eindstation.
Aankomst van een goederentrein met Hongaarse Joodse gevangenen in Auschwitz
Gevangenen die najaar 1944 in Auschwitz arriveerden, werden niet meer individueel geregistreerd. Nike ook niet. Ze waren zogenoemde transit jews, die snel weer weg moesten. Het Rode Leger uit de Sovjet-Unie vocht vanuit het oosten tegen Hitler. Het kwam dichter en dichterbij. Halverwege 1944 hield het Duitse leger de Sovjets vlak voor Auschwitz tegen. De nazi’s begonnen de sporen van hun misdaden uit te wissen. In november bliezen ze bijvoorbeeld de gaskamers en crematoria van Auschwitz op.
Op de gedenksteen voor Nike, voor het huis in Rotterdam waar ze opgroeide, staat dat ze werd bevrijd in Auschwitz. Hoewel ze vlakbij waren, bevrijdde het Sovjetleger Auschwitz echter pas op 27 januari 1945. De bevrijders troffen in het kamp toen nog tussen 7000-9000 uitgemergelde gevangenen aan. Was Nike één van hen? Was ze dan van begin oktober 1944 tot eind januari in Auschwitz? Of was ze eerder nóg eens gedwongen te vertrekken, te voet of per trein?
Dat Nike in 1942 uit Westerbork zou zijn gedeporteerd klopt niet. Dat was in 1944. Waarschijnlijk klopt de informatie over haar bevrijding in Auschwitz ook niet.
Mogelijk is dat Nike al een paar dagen na aankomst in Auschwitz opnieuw werd weggevoerd. Op 10 oktober 1944 vertrok vanuit Auschwitz een vrouwentransport naar kamp Freiberg, een buitenkamp van het Flossenbürg, aan de Duits-Tsjechische grens. Was Nike een van die vrouwen?
Flossenbürg?
Er is namelijk een kaart van ene Nikoletta Brüll in concentratiekamp Flossenbürg in Duitsland. Met bijna dezelfde geboortedatum als Nike. Was zij Eugenie Nicolette Bril? Waren haar gegevens verkeerd opgeschreven? Haar echte naam komt op de lijsten van gevangenen in kamp Flossenbürg niet voor. Flossenbürg staat ook niet op ‘haar’ kaart van de Joodse Raad. En hoe kwam zij van kamp Freiberg onder Dresden naar het 230 km zuidelijker gelegen Flossenbürg?
Op de kaart van Brüll ontbreekt de datum van aankomst. We weten dus niet zeker of Nikoletta Brüll en Eugenie Nicolette Bril een en dezelfde gevangene zijn. Waarschijnlijk is het wel. Documentatie over concentratiekamp Flossenbürg wijst uit dat er eind 1944 rond 10.000 gevangenen waren in het overvolle kamp. De meesten kwamen uit Polen en de Sovjet-Unie. Ook zaten er politieke gevangenen en Jehova’s Getuigen. Zij moesten dwangarbeid verrichten onder erbarmelijke omstandigheden, o.a. in steengroeves. Velen vonden eind 1944 – begin 45 in kamp Flossenbürg de dood door ziekte, uitputting en executie. ‘Het was het ergste kamp wat ik heb meegemaakt, alles bestond uit slaan,’ vertelde een overlevende na de oorlog.
Kamp Flossenbürg werd 23 april 1945 bevrijd door de Amerikanen. De nazi’s hadden vlak daarvoor het grootste deel van het kamp ontruimd. Gevangenen werden gedwongen te voet naar andere kampen te marcheren. Velen kwamen daar nooit aan.
11 juni 1945
De zieke en verzwakte Nike is op 11 juni 1945 van uitputting gestorven in het Duitse Mainau. Een kasteel daar was verbouwd tot vakantieoord voor Duitse officieren. Omdat nazi-Duitsland de oorlog aan het verliezen was, maakten hun officieren er nooit gebruik van. Na de bevrijding lag Mainau in de Franse bezettingszone. Franse geallieerden vingen vanaf mei 1945 in het kasteel zieke en uitgehongerde overlevenden uit de kampen op. Zij brachten er Franse overlevenden uit concentratiekamp Dachau onder. In Dachau, bevrijd in april 1945, leden velen aan tyfus. Was de Nederlandse Nike een van de overlevenden die de Fransen vanwege tyfus overbrachten naar Mainau? Dat ze daar was, staat vast. Haar registratiekaart, in het Frans, bleef bewaard. Ze kwam in Mainau aan op 28 mei 1945….. vanuit Dachau. Dus was er nóg een concentratiekamp voor Nike, het zoveelste? Kwam zij vanuit Flossenbürg naar Dachau? Waarom, wanneer?
Franse kaart Nike uit Mainau
Enkele tientallen Joodse kampoverlevenden overleden in Mainau alsnog. Slachtoffers van Hitlers Endlösung. Nike was een van hen.
Eindelijk thuis
Nike werd aanvankelijk in Mainau begraven. Hoewel op de kaart staat dat ze uit Hollande kwam, dachten degenen die de oorlogsslachtoffers repatrieerden kennelijk dat ze Française was. Daarom werd Nike in 1949 herbegraven in Frankrijk.
Kaarten Anne Bril-Fogel, de moeder van Nike
Haar moeder Anna Bril-Fogel overleefde de oorlog. Ze woonde in 1948 Heemraadsplein 17. Samen met de Dienst Identificatie en Berging vond ze de stoffelijke resten van Nike terug in Frankrijk. Ze werd naar Nederland gebracht en in 1950 opnieuw begraven, op de joodse begraafplaats in Rotterdam. Eindelijk thuis. Uit de identificatie en berging bleek dat Nike 1.66m lang was, bruin haar en een gaaf gebit had. Ze was vrij maar werd net geen 19 jaar.
“Onze liefste”
zie verder https://www.vergetenlyceum.nl/
Geef een reactie