Weblog

Meest indrukwekkend aan de Vrijheidslezing door de Oegandese vrijheidsstrijder voor homorechten Frank Mugisha, in De Balie op 26 maart 2013, is zijn moed en diepe geloof. Hij is het Christendom even toegewijd als de homozaak, ondanks de ‘aanstichtelijke’ en leidende rol die priesters en missionarissen spelen in de ongenadige homofobie in Oeganda. ‘Ik bid veel,’ zegt hij. ‘Mijn geloof is een zaak tussen God en mij.’ De kleine directeur van mensenrechtenorganisatie SMUG (Sexual Minorities Uganda) lijkt zich innerlijk te hebben bevrijd en boven het aanhoudende geweld tegen homo’s en lesbiennes in zijn land te staan. De hatemails, arrestaties, de uitsluiting, stereotypering en dodenlijsten in de krant. Het is niet dat Oegandezen ‘slecht’ zijn, zegt hij, ‘ze zijn vanaf hun vroegste jeugd geïndoctrineerd’. Hij blijft zijn landgenoten geduldig uitleggen dat homo’s geen kinderlokkers zijn en dat een kus tussen twee mensen van hetzelfde geslacht geen terroristische daad is. En als de politie een Gay Pride-viering uit elkaar slaat en homoseksuele vrouwen en mannen arresteert? Dan verplaatst de manifestatie zich toch naar het politiebureau! Mugisha kiest voor diplomatie en samenwerking, zelfs met ‘de vijand’.

Zijn voorganger bij SMUG, David Kato, werd in 2011 vermoord. De daders zitten vast, maar hun motieven zijn nog altijd niet bekend. Mugisha kent wel angst (‘Als ik buikpijn heb, denk ik “Zou iemand mij hebben vergiftigd?”), maar heeft geen tijd er lang bij stil te staan. Zijn organisatie hoopt genoeg tegenkrachten te mobiliseren om te voorkomen dat anti-homowetten uit 2009 en 2012 van kracht worden. Die wetten verbieden ‘homopropaganda’, criminaliseren ‘homoseksuele daden’ (homo’s/lesbiennes kunnen er zelfs de doodstraf voor krijgen) én professionals als artsen en leerkrachten, wanneer zij homo’s die hen in vertrouwen nemen niet aangeven.

Frank Mugisha vraagt internationale politieke en financiële steun. Erkenning heeft hij al: op 22 maart werd hem een eredoctoraat uitgereikt aan de Universiteit van Gent.

Hij intrigeert me, de jonge meneer D. Hij bekwaamt zich op terreinen als filosofie, geschiedenis, kunst en journalistiek en laat via blogs en artikelen bijna dagelijks van zich horen. Bovendien werkt hij aan zijn proefschrift over geesteswetenschappen. Wie is deze vulkanische veelvraat, wat is zijn drive, hoe moeten we hem plaatsen en wil hij alleen beschouwen en roepen of ook invloed en macht uitoefenen? D. wil, zolang hij nog geen wijsgerige boeken op zijn naam heeft staan, niet geïnterviewd worden. Maar de professor in wording laat zich toch verleiden tot een gesprek. Op voorwaarde van anonimiteit. ‘M’n ijdelheid hoeft niet gestreeld.’

‘De metafoor van vulkaan zou ik voor mezelf niet gebruiken,’ aldus D., ‘maar ik ben inderdaad te rusteloos om me op één ding te concentreren. Ik heb de behoefte om ‘alles’ te weten en zoveel mogelijk dingen te doen op zoveel mogelijk terreinen. Ik kan me slecht voorstellen dat anderen die belangstelling níet hebben.’ Hoe het is gekomen? ‘In 2004 maakte ik een treinreis langs Duitse steden en zag de buste van Immanuel Kant, filosoof van de Verlichting, naast die van romanticus Goethe. Dat wekte m’n belangstelling voor de spanning tussen Verlichting en Romantiek. Naar aanleiding van die reis heb ik de notie van Bildung begripshistorisch uitgediept. Je kunt de ontwikkeling van algemene vorming en ontwikkeling plaatsen in de historie van de verwetenschappelijking van de geesteswetenschappen. Mijn intellectuele fascinatie heeft overigens een sterk emotionele lading. Ik ben noch een dorre rationalist noch een emotionele zwerver, meer van allebei een beetje. Ik ga op een intellectuele manier om met kunst en zit in m’n dagelijkse wetenschapspraktijk heel saai door oude boeken te bladeren. Ik wil me intellectueel niet beperken en vermijd een vakhistoricus te worden. Ik had ook een proefschrift kunnen schrijven over de geschiedenis van de voetnoot.’

Eruditie als ideaal

D., geboren in 1987, schrijft over muziek, theater, poëzie, taalwetenschap, geschiedenis en politiek en legt soms verbanden tussen verschillende disciplines. D.: ‘Ik beschouw bijvoorbeeld kunst als antropologisch raadsel en illustreer m’n stuk hierover vervolgens zelf. Maar aan interdisciplinair werken zitten ook begrenzingen. Onderzoek naar de geschiedenis van geesteswetenschappen heeft geen link met actuele kunst of culturele discussies. Wel kun je concepten van het ene naar het andere veld brengen, zoals antropologie naar de kunsten. Zomaar feitenmassa’s samenvoegen is zinloos. Ik heb voor mezelf duidelijk gesteld: filosofie en geschiedenis zijn m’n hoofdbezigheden en de rest is bijzaak.’

Dat neemt niet weg dat zijn nevenactiviteiten als kunst recenseren serious business is. ‘Het is niet vrijblijvend wat ik schrijf over bijvoorbeeld kunst en muziek. Hoewel ik schrijf in het weekend, als het brein moe is, ben ik geen zondagsschrijver. Recensies zijn makkelijker dan academische artikelen. De verifieerbaarheid is kleiner.’

Zijn ideaal is breed geleerd zijn en dat virtuoos over het voetlicht brengen, in woord en geschrift. D.: ‘Ik wil vanuit mijn eruditie commentaar leveren en een helikopterview geven. Ik wil impact hebben met minimale middelen en met een zekere mate van virtuoze geste. De effecten die ik met mijn artikelen beoog zijn mensen op nieuwe ideeën te brengen. Ik wil hen laten zien dat de wereld zoveel interessanter is dan ze weten, mijn fascinatie en enthousiasme overbrengen, zonder dat ik Messianistische neigingen heb. Maar ik wil ook een beetje irriteren, mensen inwrijven hoe saai en dom ze zijn.’ D. lijdt niet aan zelfoverschatting (‘Ik recenseer muziek maar kan geen noten lezen, ik kan me niet goed concentreren en als ik een verhaal houd, loop ik breed gebarend door de zaal en vraag me geregeld af waar ik het over heb. Ik wil er geen grote D. Show van maken.’), maar zelfbewust en ijdel is hij zeker. En apart. Hij wil bijvoorbeeld geen kinderen. ‘Die lijken me niet intellectueel uitdagend.’ Ook de een tv wil hij niet, te banaal. ‘Vrijwel alles wat ik doe is vreedzaam protest, maar die combinatie van charmeren en irriteren word me niet altijd in dank afgenomen.’

Kunst en politiek

Hij ligt ’s nachts niet te woelen over maatschappelijk onrecht en heeft geen politieke pretenties of ambities, aldus D., maar mensen die iets tegen onrecht doen, hebben zijn grote bewondering. ‘Vroeger was ik activist en zat ik bij een cultureel krakerscollectief. Ik was vooral in de artistieke kant geïnteresseerd. Als ik dingen moest doen waar ik tegen was, drukte ik me. Die jaren in het collectief waren leerzaam, om me te realiseren dat ik geen politiek dier ben. Ik ben wel kwaad over onrecht in de wereld, zoals aantasting van burgerlijke vrijheden, subtiele vormen van repressie en cultuurbezuinigingen, maar ik doe er niets mee. Meer dan het politieke, zoek ik het artistieke debat, met duiding en satire.’

Opvallend is zijn visie op de bescheiden plaats van kunst: die moet volgens D. uit het politieke domein wegblijven. ‘Kunstenaars mogen onze blik wel verbreden en kunst als actiemiddel inzetten, prikkelen, dingen mooier maken, iets toevoegen aan de samenleving. Maar zelfs geëngageerde kunst blijft maatschappelijk marginaal. Op het moment van besluitvorming, moet je geen kunst meer maken, als een politiek besluit is gevallen, houdt de inbreng van de kunst op. Een Nederlandse kunstenaar wil zelfs terroristen in het democratisch debat betrekken. Ik vind het aanmatigend om als geprivilegieerde westerse kunstenaar op het democratisch tekort in andere landen te wijzen. Ik vind het zelfs gevaarlijk dat hij poseert als kunstenaar om de democratie daar op te rekken en zich tegelijkertijd buiten de politiek plaatst. Hij hoeft geen verantwoording af te leggen. Dat is quasi kunstenaarschap. Gebruik maken van de instituties in de kunstwereld die in de realiteit op locatie niet mogelijk is, dat is selfkicking. Denk en doe wild, zou ik zeggen, maar je moet wel corrigeerbaar zijn.’ D. betwijfelt of kunst meer kan en moet dan het nastreven van artistieke doeleinden.

Hoewel het slecht bij zijn imago past, lijkt D. wel degelijk maatschappelijk bewogen. Ironie is zijn grondhouding, maar zodra het bijvoorbeeld over asielbeleid en de gevolgen daarvan voor vluchtelingen gaat, is dat ‘verboden’.

We gaan van hem horen, van D., én lezen, maar dan onder z’n volledige naam.

Niet dat ik verwachtte dat kiezers zich onheus zouden gedragen, maar toch. Op 12 september werkte ik een hele dag op een stembureau in een buurt met afwisselend laagbouw en flats uit de jaren 60 in een middelgrote stad. Dat heeft een onverwacht feel good gevoel nagelaten. In het stembureau passeerde een gestage stroom kiezers, van ’s ochtends 07:30u tot sluitingstijd 21:00u. Zij deden zonder een onvertogen woord hun burgerplicht. En ik was ervan onder de indruk. Is het zover gekomen in Nederland, dat je geïmponeerd bent omdat mensen gewoon gebruik maken van hun stemrecht zonder kwaad hun gemoed te luchten? Of ben ik een sentimentele politiek/maatschappelijk betrokkene geworden?

Ik zag een bonte stoet kiezers. ’s Ochtends vroeg mensen die voor het werk nog even snel kwamen stemmen en daarna veel ouderen. Begin van de avond relatief veel jonge ouders met kleintjes aan de hand en jongeren van rond de twintig. Daartussenin ‘iedereen’ daartussenin. Vrouwen, mannen, mensen van verschillende herkomst, met en zonder (zichtbare) beperking, Engelssprekenden die voor het eerst in Nederland stemden, etc. Ze boeiden me. De oude, bijna blinde man met een grote loep, een stewardess in bedrijfskleding met een dranklucht om zich heen, werklieden in overall, deftige dames en heren, een oudere man met een (vermoedelijk) uit het Verre Oosten ‘gehaalde’ of daar ontmoete vrouw, jonge zelfbewuste vrouwen en mannen, stellen, wat verwarde mensen. Iedereen wachtte geduldig en in goede stemming op z’n beurt. Geen korte lontjes, geen onvrede over ‘zakkenvullers’, ‘buitenlanders’ of ‘uitkeringstrekkers’, geen hufterigheid. Toch moeten ook onder hen mensen zijn die hun baan verloren of dreigen te verliezen, die schulden of andere zorgen hebben, die redelijk gelukkig zijn maar vinden dat het met de maatschappij de verkeerde kant is opgegaan. Kan het zijn dat ik vroeger de revolutie predikte en nu blij ben dat onze democratie functioneert, dat zoveel mensen meedoen en dat zij elkaar niet naar het leven staan? Ja, het moet aan mij liggen, de schrijftafeljournalist die nooit undercover straatcoach was of loketambtenaar en toch niet wereldvreemd is. Maar mooi was ’t.