Annemiek Onstenk Journalist

tekst, redactie & research

Annemiek Onstenk

Een ander links

door

Het logo en de zaal van de PvdA-manifestatie Een ander NL op 16 januari 2011 in Amsterdam kleurden rood en groen. Job Cohen noemde het milieu in z’n speech echter niet één keer. Gastspreker Jolande Sap van GroenLinks deed dat wel. Ook ging een van de inspirerende panels over duurzaamheid. Drie gedreven en deskundige groene ondernemers en een actievoerder logenstraften weer eens de oude, eendimensionale links/rechts tegenstellingen. De derde prominent, Emile Roemer, wist die tussen kapitaal en arbeid overigens weer tot leven te wekken. Zowel met zijn vocabulaire (‘het volk dienen’, ‘schouder aan schouder’) als door, letterlijk, de mouwen op te stropen. Met dat laatste veranderde hij symbolisch van een white collar in een blue collar. Als brug tussen de vele ouderen en jongeren op de manifestatie werkte dat uitstekend. Want als progressief Nederland, dat andere links, één opdracht heeft, is dat wel het overbruggen van de vele, al dan niet vermeende tegenstellingen en tweedelingen. Die tussen oud en jong, tussen lager en hoger opgeleide mensen, autochtoon en allochtoon, mensen met een baan en uitkeringsgerechtigden, mensen met en zonder angst voor de toekomst, gezonde en zieke mensen, gelovigen en niet-gelovigen, etc.

Op sociale punten konden de linkse sprekers, alle drie nieuwkomers als partijleiders, elkaar goed vinden. Cohen, Roemer en Sap willen mensen aan de onderkant niet eenzijdig op laten draaien voor de kosten van de banken-, financiële en economische crisis. Ze willen extra investeren in onderwijs in plaats van bezuinigen. Om kinderen zoals Cohen’s denkbeeldige ‘Jordy’ (hebben Henk en Ingrid een kleine?) z’n talenten te laten ontplooien.

De drie politiek leiders spraken ieder vanuit hun eigen partij- en verkiezingsprogramma’s. Echt sprankelend was het allemaal niet, maar ze stónden er wel samen, op dat podium.

PvdA, SP en GrLi hadden best een stap in samenwerking verder kunnen zetten. Waarom geen gezamenlijke, progressieve mini-agenda, met, zeg, ‘investeren in onderwijs’, ‘geen nieuwe kernenergiecentrale’ en ‘verdeel de kosten van de verschillende crises eerlijk’? Dan kan ‘de maatschappelijke progressieve meerderheid’ waar Cohen over sprak, zich ergens aan verbinden. Nu moeten mensen zich vastklampen aan de (nogal christelijk beladen, Obama-achtige) ‘hoop’ die de drie zien in de samenleving. Het andere links moet nog warm draaien, maar als de lente komt…

Rooien in Amsterdam

door

Er zijn dagen dat het niet uitmaakt dat ik van muziek van Monteverdi, boeken van Adriaan van Dis en de politicus Femke Halsema houd. Bij de WK-halve finale nam het Nederlands elftal het op tegen Uruguay. Ik stond op het Museumplein, middenin de zinderende mensenmassa. Van aparte juichplekken voor Concertgebouw- en andere elitemensen aan de ene en hardwerkende Nederlanders aan de andere kant, was geen sprake. Samen voor Oranje. Ook de vanwege de sneeuw uitvallende treinen op Amsterdam Centraal waren reuze goed voor het samenhorigheidsgevoel tussen anonieme reisgenoten. Ik leende iemand m’n mobiele telefoon, een ander luisterde naar mijn frustratie dat iemand voor niets naar een afspraak in Utrecht was gekomen. Samen tegen de NS. Automobilisten die vanwege de gladheid geen hellende weggedeelten konden nemen, kregen hulp van fietsende en wandelende voorbijgangers. Medeweggebruikers in de file achter hen stapten uit. Er klonk gelach als een auto van de brug afgleed in plaats van middelvingers en plat gescheld. Mensen hielpen me toen ik op de fiets onderuit ging. Samen voor en tegen de sneeuw.

Leed verbroedert en verzustert. Je afkomst, het soort werk dat je doet, je standpunt, seksuele voorkeur of vrijetijdsbesteding: ze doen er even niet toe.

Die aardige medeweggebruikers of jongen die m’n mobieltje leende zitten misschien nu weer boos achter hun pilsje. Af te geven op die, al dan niet linkse, ‘elite’ of ‘grachtengordel’ (waar ik niet woon) types als ik. Mijn ‘soort’ mensen zijn de kwaaie pieren, die voor multiculti of zelfs islamisering hebben gezorgd. Ik op mijn beurt erger me aan mensen die rochelen en op straat spugen en wind me op over de slechte smaak van New Kids-liefhebbers.

Maar toch, zo slecht rooien we het niet met elkaar in Amsterdam.

Linkse tegenwind

door

Aanval na aanval op gevestigde instituties lanceerde Geert Wilders de afgelopen jaren en kiezers beloonden hem daarvoor. Internationale verdragen moesten het ontgelden, de Europese Unie, het staatsapparaat, ontwikkelingssamenwerking, de rechterlijke macht, de media en de cultuur. Voortdurend haalde hij haatdragend uit naar de ‘linkse kerk’ en ‘elite’. Alsof links aan de macht was en de gevestigde orde vertegenwoordigde. Deze van Berlusconi, de godfather van Italië, en de Republikeinen in de VS afgekeken demonisering van links (dat de ‘linkse’ parlementaire pers het regerende driemanschap recentelijk tot politici van het jaar koos, zegt genoeg) was effectief. Links werd geregeld in het defensief gedrongen. Daarbij liepen oppositionele (b.v. tegen kabinet Balkenende) en behoudende geluiden (b.v. mensenrechtenverdragen, EU en ontwikkelingssamenwerking handhaven) door elkaar. Bovendien bleven linkse partijen onderling verdeeld. GroenLinks en D66, partijen overigens die eveneens werden beloond door de kiezer, vonden de SP en de PvdA op sociaaleconomisch terrein ‘behoudzuchtig’. D66 zelf is niet voor radicale herverdeling. GroenLinks en de PvdA praatten over samenwerking, maar wilden daar de SP niet bij hebben, etc.

Uit de reacties van links op de megabezuinigingsplannen van Rutte & Co en gemeenten, blijkt wederom hoe diffuus de linkse focus is. Zijn we solidair (en wat is dat dan?) of solitaire? Is links voor een verder doorgevoerde meritocratie of voor herverdelen? Verheffen of verheven voelen? Buitenparlementaire actie of re(a)geren vanuit de oppositie? Verzorgings- of activeringsstaat? Vrijheid of volgzaamheid?

Nu de storm van mister PVV, de grote gedoger, voor een groot deel is uitgeraasd, is er ruimte voor linkse tegenwind. De oprichters van de links-liberale denktank Waterland riepen op tot de vorming van een nieuwe ‘sociaalindividualistische’ beweging. Daarin zouden sociaalliberalen van D66, links-liberalen van de VVD, vrijzinnigen van GroenLinks en sociaalindividualisten in de PvdA elkaar kunnen vinden. De combinatie ‘sociaalindividualistisch’ moet borg staan voor vrijheid om anders te zijn, denken en leven en voor gelijke kansen voor iedereen. Volgens Dick Pels, medeoprichter van Waterland, impliceert een radicale kansengelijkheid een herverdeling van economisch en cultureel bezit en een rechtvaardige spreiding van inkomen, kennis en macht (in: Wat de Vrijzinnig-Democraten willen, Stichting Waterland, 2008).

Paul Lucardie en Gerrit Voerman van het Documentatiecentrum Nederlandse politieke partijen stellen in het pas verschenen Van de straat naar de staat? GroenLinks, 1990-2010 dat GroenLinks, D66 en de PvdA elkaar over de gehele linie naderen. De ideologische en programmatische verschillen tussen hen bestaan nog altijd, maar zijn kleiner geworden. Vooral omdat het accent bij het nu twintigjarige GroenLinks is verschoven van buitenparlementair naar gouvernementeel. Afgelopen zomer had regeringsdeelname van deze partij gekund, al was de kans over rechts groter dan over links. Ook in het buitenland zijn meer voorbeelden van groenrechtse dan groenlinkse coalities te vinden. Het (potentiële) electoraat is volgens Lucardie en Voerman echter het meest gecharmeerd van een radicaal GroenLinks (selling points: milieu, multiculturalisme), dat links van het drukke midden blijft. Dat sluit toenadering tot de PvdA en D66 naar hun mening overigens niet uit. Een eventuele fusie tussen GroenLinks, PvdA en D66 verwachten zij pas als Nederland verder verrechtst, links electoraal keldert en de PvdA zelfstandig geen kans op het premierschap meer maakt.

Het sociaalindividualistische perspectief van de vroege Waterlanders lijkt niet meer te volstaan als tegenwind in het huidige rechtse klimaat. Onder andere de groene agenda ontbreekt. Nu is milieu geen exclusief links onderwerp (overigens net zo min als ‘kansengelijkheid’, ‘vrijheid’, etc. dat zijn). Maar met de groene leegte van rechts, moet links ijveren voor radicale milieupolitiek. Ook milieu is een herverdelingsvraagstuk, onder meer tussen de generaties. Wat we nu opmaken of onherstelbaar beschadigen, is niet meer beschikbaar voor volgende generaties.

De keuze voor individuele kansen, rechten en vrijheden, komt bovendien volledig in de plaats van de oudlinkse oriëntatie op het collectief. Een notie van solidariteit ontbreekt. Onhoudbaar nu, na de babyboomgeneratie, de veertiger Rutte doorgaat met potverteren. Het Sociaal en Cultureel Planbureau constateerde onlangs dat de huidige jongeren het voor het eerst sinds decennia niet beter krijgt dan de ouderen. Het SCP ziet een omslag in de sociale stijging van volgende generaties. Nu hoeft niet elke generatie in kennis en welvaart over de vorige heen te groeien. Maar mensen moeten wel bereid blijven belasting en premies voor pensioen, AOW of ziektekosten te betalen, ook voor anderen. Naast ontplooiingskansen, rechten en vrijheden voor ieder mens afzonderlijk, is er de collectieve verantwoordelijkheid voor kwetsbare mensen die daar geen gebruik van kunnen (of willen) maken. Zelfredzaamheid is voor velen ideaal, maar moet geen dwangbuis zijn voor hen die daartoe niet in staat zijn of die liever de veiligheid en geborgenheid zoeken van het collectief. Er(gens)bij horen is even belangrijk als jezelf kunnen ontplooien.

Als PvdA, D66 en GroenLinks in staat zijn om met de VVD over regeren te onderhandelen, moet het toch mogelijk zijn om samen met de SP oppositie te voeren. Allereerst met het oog op de keuzen voor bezuinigingen van het Rutte-kabinet en op Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart aanstaande. Het, met wisselende meerderheden, parlementair en buitenparlementair, zorgen voor zaken als vermindering inkomensverschillen, realiseren milieudoelen en afbouw hypotheekrenteaftrek, lijkt voorlopig de meest haalbare optie.

Dolle rederijkers

door

Wil (populistisch) ‘rechts’ uiting geven aan z’n afkeer, hekel, minachting, ja zelfs haat ten opzichte van ‘links’, dan zijn termen als ‘grachtengordel’ en ‘linkse kerk’ voldoende om de toehoorder duidelijk te maken hóe groot de hekel is en hóe erg links. De Amsterdamse grachten waren van oorsprong het domein van kooplieden, bankiers, notabelen en andere rijke Amsterdammers. En worden, gezien de huizenprijzen en huren, nog altijd voornamelijk bevolkt door beter betaalde medemensen en bedrijven. Hoewel er progressieve christenen zijn, heeft de kerk als instituut ook niet bepaald een links imago. Eerder het tegendeel. ‘Grachtengordel’ en ‘linkse kerk’ zijn bedoeld als dodelijke treffers. Ze wekken de suggestie dat ‘de vijand’ van weleer nu bij links aan het roer staat. Links zou van woordvoerder van underdogs en verworpenen der aarde tot elite en heersende bovenlaag zijn geworden. Niet langer vertolkt links het maatschappelijk ongenoegen, maar rechts.

Het is vooral retoriek.

Als je naar politieke voorkeur kijkt, stemmen de meeste Amsterdamse binnenstadsbewoners inderdaad links. Maar hoelang nog? De PvdA verbeterde bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen het resultaat van 25% in 2006 tot 31,9% in 2010, mede door ‘het burgemeesterseffect’ van voorman Job Cohen. Maar GroenLinks en de VVD wisselden stuivertje. De eerste liep in Amsterdam Centrum (wat meer is dan de grachtengordel alleen) terug van 18,2% naar 16,8%. De VVD groeide van 16,5% naar 18,5%. De SP verloor substantieel, van 17,3% naar 6,4% en de PVV verdubbelde haar stemmenpercentage van 2,6% naar 5,1%. Een echte klapper maakte alleen D66, dat haar steun bijna verdrievoudigde (van 6% naar 15,9%), maar die partij hoort nauwelijks tot de vermaledijde ‘linkse kerk’. Het is ook retoriek omdat de grachtengordel net zozeer staat voor popcorn, patat, bontmantels en kerstmarkt als voor boekhandels, musea en restaurants voor de linkse intelligentsia.

Waar is wel dat de ‘grachtengordel’ symbool kan staan voor democratisering van de cultuur, hier en daar aarzelend weer ‘beschaving’ genoemd. De (mede) door links bevochten emancipatie van arbeiders en kleine luyden, vrouwen, homo’s en mensen afkomstig uit armere streken op de wereld, heeft de maatschappij drastisch veranderd. Gelijke onderwijskansen, gelijke behandeling, stadsvernieuwing, arbeidsparticipatie en minimuminkomens leidden tot goede woningen, enorme groei van het aantal studenten en politieke en culturele vertegenwoordiging van jan met de pet, vrouwen en minderheden. Hoewel veel linkse idealen zijn verwezenlijkt, is Nederland nog verre van de gedroomde maatschappij. De verschillen tussen rijk en arm, tussen mannen en vrouwen, tussen Nederlanders en nieuwkomers, etc. zijn nog altijd groot of nemen zelfs weer toe. Er waren en zijn daarnaast genoeg andere zaken waar links zich om bekommert,  zoals milieu, vrede, veiligheid, mensenrechten en internationale samenwerking.

De vrijzinnig/progressieve denktank de Waterlandstichting verlegde de aandacht geografisch al van de grachtengordel naar de meer landschappelijke periferie. Voor de ‘linkse kerk’ moeten ook verleidelijker termen te bedenken zijn. De fluwelen kopstoot, breed smakelijk, de dolle rederijkers?